Kadınlarda Finansal Okuryazarlık ve İmpulsif Satın Alma Arasındaki İlişkide Algılanan Ekonomik Kıtlığın Aracı Rolü
The Mediating Role of Perceived Economic Scarcity in the Relationship Between Financial Literacy and Impulsive Buying in Women
İhsan Bal 
Bu araştırma, dijital tüketim çağında geleneksel "kıtlık zihniyeti" (scarcity mindset) teorilerini ve finansal davranış kalıplarını yeniden sorgulayan son derece yenilikçi ve güçlü bir ampirik çalışmadır.
Aşağıda, çalışmanın teorik altyapısından yöntemine, iki aşamalı model bulgularından tartışma kısmına kadar tüm detayları kapsayan genişletilmiş özet yer almaktadır:
1. Araştırma Kimliği ve Temel Amaç
- Yazarlar: Arş. Gör. İhsan Bal & Doç. Dr. Gülden Sayılan (Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi).
- Çalışma Grubu: Kolayda ve kartopu örnekleme yöntemiyle ulaşılan 292 genç yetişkin kadın üniversite öğrencisi.
- Temel Amaç: Genç kadınlarda finansal okuryazarlığın impulsif (anlık) satın alma üzerindeki etkisinde algılanan ekonomik kıtlığın aracı rolünü; dijital dönemin güçlü değişkenleri olan Çevrim İçi Alışveriş Bağımlılığı (OSA) ve Sosyal İstenirlik (SD) kontrol değişkenleri (kovaryant) altında iki aşamalı (basit ve genişletilmiş) bir modelle incelemektir.
2. Teorik Arka Plan ve Problem Durumu
- Geleneksel Yaklaşım: Literatürdeki klasik "kıtlık zihniyeti" yaklaşımına göre, ekonomik zorluklar bireylerde zihinsel bir "tünel vizyonu" (tunnel vision) yaratarak rasyonel karar almayı zorlaştırır ve anlık/dürtüsel harcamaları tetikler. Finansal okuryazarlığın ise bu olumsuz döngüde tampon/koruyucu bir işlev gördüğü varsayılır.
- Güncel Problem: E-ticaretin yaygınlaşması ve çevrim içi alışveriş bağımlılığının artışı, geleneksel kıtlık teorilerinin geçerliliğini tehdit etmektedir. Dijital çağın getirdiği bağımlılık dürtüleri ve anlık cazibeler, bireylerin mevcut kıtlık endişelerinin önüne geçebilmektedir.
3. Yöntem ve Analiz Stratejisi
- Veri Toplama Araçları: Çevrim içi anket yöntemiyle toplanan verilerde; İmpulsif Satın Alma Ölçeği, Finansal Okuryazarlık Ölçeği, aracı değişken olan Algılanan Ekonomik Kıtlık (Finansal Kaygı ve Ekonomik Kısıtlılık ölçekleri bileşimiyle), Sosyal İstenirlik (SD) Ölçeği ve Çevrim İçi Alışveriş Bağımlılığı (OSA) Ölçeği kullanılmıştır.
- Analiz Tekniği: Veriler Jamovi (v2.7.37) yazılımı kullanılarak analiz edilmiştir. Hipotezlerin test edilmesinde Yapısal Eşitlik Modellemesi (SEM) temelli Yol (Path) Analizi uygulanmış, kontrol değişkenli ve kontrol değişkensiz modeller karşılaştırılmıştır.
4. Bulgular ve Model Kıyaslaması
A. Değişkenler Arası İlişkiler (Korelasyonlar)
- İmpulsif satın alma; algılanan ekonomik kıtlık ile pozitif (r = .244, p < .001), finansal okuryazarlık ile negatif (r = -.469, p < .001) yönlü ilişkilidir.
- Modele eklenen kovaryantlardan Çevrim İçi Alışveriş Bağımlılığı (OSA) impulsif satın alma ile oldukça güçlü bir pozitif ilişki gösterirken (r = .52), Sosyal İstenirliğin etkisi zayıf kalmıştır (r = .03).
Model 1 — Basit Aracılık
Finansal Okuryazarlık
↓ β = -0.196
Algılanan Kıtlık
↓ β = 0.158
İmpulsif Satın Alma
Doğrudan Etki: c' = -0.438
Dolaylı Etki: β = -0.031, p = .028 — Kısmi Mediasyon
Model 2 — Genişletilmiş Model (Kovaryantlı)
Finansal Okuryazarlık
↓ β = 0.244
Algılanan Kıtlık
↓ β = 0.001, p = .322
İmpulsif Satın Alma
Modele eklenen kovaryantlar:
- Çevrim İçi Alışveriş Bağımlılığı: β = 0.542
- Sosyal İstenirlik: β = 0.014
Doğrudan Etki: c' = 0.415, p < .001
Sonuç: Mediasyon Ortadan Kalktı | Baskılayıcı Etki Ortaya Çıktı
B. İki Aşamalı Yol Analizi Sonuçları
Aşama 1 — Basit Aracılık Modeli (Kontrol Değişkensiz)
OSA ve sosyal istenirlik modele dahil edilmediğinde literatürle uyumlu sonuçlar elde edilmiştir:
- Finansal okuryazarlık ekonomik kıtlık algısını azaltmakta (β = -0.196), azalan kıtlık algısı da impulsif satın almayı yavaşlatmaktadır (β = 0.158).
- Algılanan ekonomik kıtlığın anlamlı bir kısmi aracı rolü bulunmuştur (β = -0.031, p = .028). Doğrudan etki ise negatif yönlüdür (c' = -0.438).
Aşama 2 — Genişletilmiş Model (Kovaryantlar Ekli)
Modele OSA (β = 0.542) ve Sosyal İstenirlik (β = 0.014) dahil edildiğinde modelin dinamiği tamamen değişmiştir:
- Algılanan ekonomik kıtlığın impulsif satın alma üzerindeki aracı rolü ve doğrudan etkisi tamamen ortadan kalkmıştır (p = .322).
- Baskılayıcı Etki (Suppressor Effect): Finansal okuryazarlığın impulsif satın alma üzerindeki doğrudan yalın etkisi, dijital bağımlılık arındırıldığında negatiften pozitife dönmüştür (β = 0.415, p < .001).
5. Sonuç, Tartışma ve Literatüre Katkı
Uygulamalı Öneriler: İmpulsif alışverişi önlemeye dönük politika ve müdahaleler, sadece bütçe eğitimi veya kıtlık psikolojisine odaklanmamalı; dijital çağın anlık dürtülerine karşı koyabilme, zihinsel bütçeleme ve özdenetim becerilerini merkeze almalıdır.
Kıtlık Zihniyeti Teorisine Eleştiri: Çevrim içi alışveriş bağımlılığı gibi güçlü dijital dürtüler işin içine girdiğinde, kişilerin "ekonomik kıtlık/kısıtlılık" algıları anlık satın alma kararlarında artık bir frenleyici veya tetikleyici işlevi görmemektedir.
"Planlanmış Dürtüsel Satın Alma" (Fırsat Avcılığı): Dijital bağımlılık arındırıldığında yüksek finansal okuryazarlığın impulsif satın almayı artırması son derece çarpıcı bir tespittir. Bu durum, yüksek finansal bilince sahip kadınların bütçe analiz becerilerine duydukları özgüvenle, e-ticaret platformlarındaki indirim ve fırsatları hızlıca değerlendirmeleri (fırsat avcılığı) olarak açıklanmaktadır.
Türkiye'nin Enflasyonist Bağlamı: Kronik enflasyonun yaşandığı Türkiye koşullarında, parasının değer kaybedeceğini bilen finansal okuryazar bireylerin gelecekte daha pahalıya alacakları bir ürünü anlık bir kararla hemen satın almaları son derece rasyonel bir korunma refleksidir.
This research is a highly innovative and powerful empirical study that re-questions traditional "scarcity mindset" theories and financial behavior patterns in the age of digital consumption.
Below is an extended summary covering all the details of the study, from its theoretical background to its method, from the two-stage model findings to the discussion section:
1. Research Identity and Main Purpose
- Authors: Res. See. İhsan Bal & Assoc. Dr. Gülden Sayılan (Ankara Yıldırım Beyazıt University).
- Working Group: Reached by convenience and snowball sampling method 292 young adult female college student.
- Main Purpose: The mediating role of perceived economic scarcity in the effect of financial literacy on impulsive buying in young women; To examine Online Shopping Addiction (OSA) and Social Desirability (SD), which are the powerful variables of the digital era, with a two-stage (simple and extended) model under control variables (covariant).
2. Theoretical Background and Problem Statement
- Traditional Approach: According to the classic "scarcity mentality" approach in the literature, economic difficulties create a mental "tunnel vision" in individuals, making it difficult to make rational decisions and triggering impulsive spending. It is assumed that financial literacy serves a buffer/protective function in this negative cycle.
- Current Problem: The proliferation of e-commerce and the increase in addiction to online shopping threatens the validity of traditional scarcity theories. The addictive urges and instant temptations brought by the digital age can overcome individuals' current scarcity concerns.
3. Method and Analysis Strategy
- Data Collection Tools: In the data collected via online survey method; The Impulsive Buying Scale, the Financial Literacy Scale, the mediator variable Perceived Economic Scarcity (with the combination of Financial Anxiety and Economic Constraint scales), the Social Desirability (SD) Scale and the Online Shopping Addiction (OSA) Scale were used.
- Analysis Technique: Data were analyzed using Jamovi (v2.7.37) software. Path Analysis based on Structural Equation Modeling (SEM) was applied to test the hypotheses, and models with and without control variables were compared.
4. Findings and Model Comparison
A. Relationships Between Variables (Correlations)
- Impulsive buying; It is positively related to perceived economic scarcity (r = .244, p < .001) and negatively related to financial literacy (r = -.469, p < .001).
- While Online Shopping Addiction (OSA), one of the covariates added to the model, showed a very strong positive relationship with impulsive buying (r = .52), the effect of Social Desirability remained weak (r = .03).
Model 1 — Simple Mediation
Financial Literacy
↓ β = -0.196
Perceived Scarcity
↓ β = 0.158
Impulsive Buying
Direct Effect: c' = -0.438
Indirect Effect: β = -0.031, p = .028 — Partial Mediation
Model 2 — Extended Model (With Covariant)
Financial Literacy
↓ β = 0.244
Perceived Scarcity
↓ β = 0.001, p = .322
Impulsive Buying
Covariates added to the model:
- Online Shopping Addiction: β = 0.542
- Social Desirability: β = 0.014
Direct Effect: c' = 0.415, p < .001
Conclusion: Mediation Eliminated | Suppressive Effect Revealed
B. Two-Stage Path Analysis Results
Stage 1 — Simple Mediation Model (No Control Variables)
When OSA and social desirability were not included in the model, results consistent with the literature were obtained:
- Financial literacy reduces the perception of economic scarcity (β = -0.196), and the decreased perception of scarcity slows down impulsive buying (β = 0.158).
- A significant partial mediating role of perceived economic scarcity was found (β = -0.031, p = .028). The direct effect is negative (c' = -0.438).
Stage 2 — Extended Model (Covariates Added)
When OSA (β = 0.542) and Social Desirability (β = 0.014) were included in the model, the dynamics of the model completely changed:
- The mediating role and direct effect of perceived economic scarcity on impulsive buying was completely eliminated (p = .322).
- Suppressor Effect: The direct effect of financial literacy on impulsive buying changed from negative to positive when digital addiction was eliminated (β = 0.415, p < .001).
5. Conclusion, Discussion and Contribution to the Literature
Practical Suggestions: Policies and interventions to prevent impulsive shopping should not only focus on budget education or scarcity psychology; It should center on the ability to resist the instant impulses of the digital age, mental budgeting and self-control skills.
Criticism of Scarcity Mentality Theory: When strong digital impulses such as online shopping addiction come into play, people's perceptions of "economic scarcity/restriction" no longer function as a brake or trigger on impulse purchasing decisions.
"Planned Impulsive Buying" (Opportunity Hunting): It is a striking finding that high financial literacy increases impulsive buying when digital addiction is eliminated. This is explained as women with high financial awareness quickly evaluating discounts and opportunities on e-commerce platforms (opportunity hunting) with their self-confidence in their budget analysis skills.
Türkiye's Inflationary Context: In the conditions of Türkiye where chronic inflation is experienced, it is an extremely rational protective reflex for financially literate individuals, who know that their money will lose value, to make an instant decision to buy a product that they will buy more expensively in the future.
Telif Bildirimi: Bu içerik ve sitedeki tüm yazılar İhsan Bal'ın fikri ve telif koruması altındadır. İzin alınmadan ve kaynak (bağlantı) belirtilmeden ticari veya gayriticari amaçla kopyalanamaz, çoğaltılamaz.
Yorumlar
Kayıt olmadan fikirlerinizi özgürce paylaşabilirsiniz.